ســپـــيـــده دم

بلوغ معنوی

بلوغ معنوی مرحله کمال توجه به خداوند و عبودیت است که افتخار خلیفه اللهی انسان به عبودیت است و این عبودیت فقط با رسیدن به توحید امکان دارد که مصداق آن را هر روز در نمازهای پنجگانه سوره مبارکه حمد، آیت شریفه «ایاک نعبد و ایاک نستعین» می‌گوئیم. عبودیت فراتر از تمام مقامات می باشد کما اینکه در تشهد نماز می‌گوئیم: اشهد ان محمداً عبده و رسوله: به عبارتی مقام بندگی مافوق رسالت است.

رسیدن به بلوغ معنوی در اشخاص متفاوت است و جنبه جنتیک هم در آن تأثیر خاص خود را دارد.

صدالمتألهین (979 ـ 1050 هـ ق) می گوید: دوران بلوغ معنوی حدود چهل سالگی است که در این دوران ملکات اخلاقی در نفس جای می گیرد.

البته بلوغ معنوی پیش  مقدمه ای طولانی دارد که با دین گرائی[1] در دوران بلوغ جنسی در فرد ظاهر می شود و مرحله شکوفایی آن زمانی است که فرد با پیروی از ولی خداوند ملزم به انجام واجبات و ترک محرمات می گردد و علاوه بر وراثت، محیط هم اثرات خود را در دستیابی به آن حفظ می نماید.

شیخ الرئیس ابن سینا که از مفاخر کشور ماست در مورد این بلوغ، عبارت (رشد عرفانی) را آورده و مراحلی را در به ثمر رسیدن آن بیان می کند که ما ذیلاً بطور خلص آورده ایم:

1ـ اراده: رغبت و اشتیاق برای معرفت شهودی و انگیزه برای شناخت بهتر خداوند جل جلاله.

2ـ ریاضت: ریاضت همان تمرین بندگی یا به عبارت دیگر وادار ساختن خود به توجه به خداوند تعالی و منصرف ساختن خود از توجه به هر چیز دیگر که با توجه به آیت «هو معکم اینما کنتم»[2] هر کجا باشید خدا با شماست شروع شده و انسان خدای سبحان را در هر جا حاضر و خود را در محضر الله پاک می بیند و بدین لحاظ مراقب اعمال و رفتار و کردار خود می باشد تا از او گناه و عصیان سر نزند و...

3ـ خلسه ها: جرقه هایی از نور حق بر شخص می تابد که در آن انسان به مسیر صحیح خود اطمینان بیشتری می یابد و با انگیزه و جدیت روزافزون در بندگی خدای سبحان می کوشد، این مرحله با الهام فجور و تقوی[3] شروع و مبشرات که در نفس شخص پدید می آید او را استوارتر می سازد.

4ـ غوطه ور شدن در انوار حق: در این مرحله بنده گویا خداوند را در هر چیز می بینید.

5ـ کشف حجب: پرده های معنوی از جلوی چشم شخص کنار می رود و انسان حالت اضطراب دارد و آرامش خود را از دست می دهد.

6ـ انس موقت: بنده با شرایط معرفتی و عرفانی جدید انس می گیرد و آرامش خود را باز می یابد ولی این حال تداوم ندارد، بتدریج به جایی می‎رسد که هر زمان بخواهد که چنین حالتی را تجربه کند، می‌تواند.

7ـ قطع امیال نفسانی: در این مرحله دیگر خواستها و خواهشهای نفسانی در حال او دخالتی ندارند و هر چه می بیند جز خدا چیزی نمی بیند.

8ـ وصال و ریزش: مرحله وصال و ریزش، رسیدن به حق و الله است و لذتهای عالی و حقیقی بر بنده می بارد و ریزیش دارد هم از مأنوس شدن با خداوند لذت می‌برد و هم از خود که آینه اسماء حق شده لذت می برد.

9ـ وصال کامل: در این مرحله که آخرین مرحله رشد عرفانی ابن سینا است، بنده فقط خدا را می بیند و دیگر خود را هم نمی بیند.

در رهنمودهای دینی تنها محیط و وراثت برای تکامل و رسش بلوغ معنوی کافی نیست بلکه رفتارهای اختیاری و عملكردهای آگاهانه خود انسان که مطابق دساتیر اولیاء الهی باشد مکمل آنهاست به عبارتی دیگر تعامل وراثت و محیط زمینه ساز، ولی آنچه تعیین کننده است، اراده و انتخاب و عملکرد شخص است. دختران جامعه اسلامی ما می توانند از تعبیرات قرآن کریم دربارۀ حضرت مریم استفاده نمایند که آن حضرت با جمع ارزشهای وراثتی و محیط پاک با اراده و عمل خود به بلوغ معنوی رسیده و از آن به تقرب هر چه بیشتر به خدا استفاده کردند.

وَ مَریَمَ ابنَتَ عِمرَانَ الّتی اَحصَنَت فَرجَهَا فَنَفَخنَا فیهِ مِن رُّوحِنَا وَ صَدَّقَت بِکَلِمَاتِ رَبِّهَا و کُتُبِهِ وَ کَانَت مِنَ القَانِتینَ[4]

«و مریم دختر عمران که رحمش را پاکیزه نگهداشت (عفيف بود) آنگاه در آن از روح خود دمیدیم که آن مریم کلمات پروردگار خود و کتابهای آسمانی را تصدیق می کرد و از مطیعان بود.»

حضرت علی علیه السلام نیز دربارۀ کسانی که به مراتب بالای رشد معنوی رسیده اند، در اشاره به جنبه های ارثی، این ویژه گی را به بذر تشبیه کرده و سپس با توجه به امور محیطی، اراده خودشان را در نیل به بلوغ و شکوفایی یادآور می‎شود.

فکانوا کتفاضل البذر ینتقی، فَیُوخذ منه ویلقی، قدمّیزه التخلیص و هذّبه التمحیص[5]

پیر شریف هرات خواجه عبدالله انصاری (396 ـ 481 هـ ق) کتاب منازل السائرین را به این رشد اختصاص داده و به تفصیل حالات شخصی را بیان کرده.

او تکامل معنوی را در بیست دوره ذکر کرده است که هر دوره خود ده مرحله دارد و ما فقط برای آگاهی خواهران از دوره اول او ده مرحله را ذیلاً ذکر می کنیم:

1ـ بیداری.

2ـ بازگشت بسوی خدا.

3ـ حسابرسی اعمال خود «محاسبه».

4ـ ندامت از اشتباهات «انابه».

5ـ تفکر.

6ـ یادآوری دایمی خداوند «تذکر».

7ـ چنگ زدن به ریسمان خدا «اعتصام».

8ـ فرار بسوی خدا.

9ـ ریاضت.

10ـ سماع.